Zakot Islomdagi eng muhim moliyaviy ibodatlardan biri bo‘lib, uning maqsadi nafaqat muhtojning bugungi ehtiyojini qoplash, balki uni qaramlik holatidan chiqarishga xizmat qilishdir. Shu sababli bugungi kunda ko‘plab musulmonlarni o‘ylantirayotgan muhim savol mavjud: zakotni faqat pul tarzida berish shartmi yoki uni foydaliroq yo‘nalishlarga sarflash mumkinmi?
Bu savol ayniqsa yoshlar bandligi, kasb-hunar o‘rganish va iqtisodiy mustaqillik masalalari dolzarblashgan bir paytda yanada ahamiyat kasb etmoqda.
Zakot va foydali sarf o‘rtasidagi nozik chegara
Islom fiqhida zakotning sarflanishiga oid qat’iy mezonlar mavjud. Zakot har qanday ijtimoiy loyiha uchun emas, balki zakot olishga shar’an haqli bo‘lgan shaxslar manfaatiga sarflanishi lozim. Shu bilan birga, ulamolar zakotni muhtoj kishini ish bilan ta’minlashga olib boradigan yo‘nalishlarga sarflash masalasini ham muhokama qilganlar.
Masalan, agar zakot olishga haqli bo‘lgan shaxs kasb-hunar o‘rganish orqali mustaqil daromad topish imkoniga ega bo‘lsa, unga shu yo‘lda zarur bo‘lgan vositalarni taqdim etish — fiqhiy jihatdan ma’qullangan yondashuvlardan biridir. Bu yerda asosiy mezon bitta: foyda bevosita zakot oluvchining o‘ziga qaytishi kerak.
Kasb-hunar o‘rganish: zakot sarfining zamonaviy talqini
Bugungi kunda muhtojlik faqat ovqat yoki kiyim yetishmasligi bilan cheklanmaydi. Bilim, kasb va ko‘nikma yetishmasligi ham muhtojlikning bir ko‘rinishidir. Shuning uchun ayrim ulamolar zakotni kasb-hunar o‘rganishga yo‘naltirishni — agar u shaxs zakot olishga haqli bo‘lsa — uzoq muddatli manfaat keltiruvchi sarf sifatida baholaganlar.
Bunda zakot mablag‘i:
zarur asbob-uskunalarni olishga,
o‘rgatish jarayonining o‘ziga,
bevosita o‘qish va amaliyot bilan bog‘liq xarajatlarga sarflanishi mumkin.
Ammo bu yondashuv umumiy qoida emas, balki har bir holat alohida fiqhiy baholanishi kerak bo‘lgan masaladir.
Zakotni “rag‘batlantirish” tushunchasi bilan aralashtirib yuborish katta xatodir. Agar shaxs zakotdan tashqari yordam mablag‘lari olayotgan bo‘lsa yoki o‘zi moddiy jihatdan ta’minlangan bo‘lsa, unga zakotdan mukofot yoki qo‘shimcha to‘lov berish joiz emas.
Zakot — ehtiyojni qondirish uchun. U mukofot jamg‘armasi emas. Shu sababli zakotni noto‘g‘ri yo‘naltirish, hatto niyat yaxshi bo‘lsa ham, shar’an mas’uliyatni yuzaga keltiradi.
Zakot bilan bog‘liq eng katta xato — uni umumiy reja yoki loyiha mablag‘i sifatida ko‘rishdir. Aslida esa zakot omonat bo‘lib, u qat’iy shartlar asosida sarflanishi lozim. Har bir qaror fiqhiy mezonlarga, zakot oluvchining holatiga va real ehtiyojiga asoslanishi kerak.
Shu bois zakot masalasida “foydaliroq bo‘ladi” degan subyektiv baho yetarli emas. Bu masala ilm, tajriba va mas’uliyat talab qiladi. Zakotni to‘g‘ri sarflash — zakotni berishdan kam bo‘lmagan mas’uliyatdir. Uni muhtojning mustaqil hayotga chiqishiga xizmat qiladigan yo‘nalishlarda ishlatish mumkin, ammo bu faqat aniq shartlar va fiqhiy asoslar doirasida amalga oshirilishi lozim.
Bugungi murakkab iqtisodiy sharoitda zakot masalalarini mutaxassis yondashuvisiz hal qilish — xatolarga olib kelishi mumkin.