Zakot — Islomdagi eng muhim moliyaviy ibodatlardan biridir. U faqat mol-mulkni poklash vositasi emas, balki jamiyatda ijtimoiy adolatni ta’minlashga qaratilgan ilohiy buyruqdir. Shu bois musulmonlar orasida tez-tez quyidagi savol paydo bo‘ladi: hozir to‘lanayotgan soliqlar zakot o‘rnini bosa oladimi?
Bu savol yangi emas. Turli o‘lkalarda yashayotgan musulmonlar asrlar davomida ulamolarga aynan shu masalada murojaat qilib kelishgan. Jumhur ulamolar — Ibn Hajar Haysamiy, Ibn Obidin Hanafiy, Sayyid Rashid Rizo, Mahmud Shaltut, Muhammad Abu Zahra va boshqa ko‘plab yetuk allomalar bu masalada aniq va qat’iy xulosaga kelishgan: soliq hech qachon zakot o‘rnini bosa olmaydi.
Nima uchun soliq zakot hisoblanmaydi?
Buning sababi juda aniq va asosli.
Avvalo, zakot miqdori shariat tomonidan qat’iy belgilangan. Mol turiga qarab undan bir qismi, yarmi yoki choragi olinadi. Soliqda esa bu mezon yo‘q — uning miqdori insonlar tomonidan belgilanadi va o‘zgarib turadi.
Ikkinchidan, zakot ibodatdir. U faqat Alloh taologa bo‘lgan itoat va ixlos niyati bilan ado etiladi. Soliqda esa ibodat niyati mavjud emas va bo‘lishi ham mumkin emas. Shu jihatning o‘ziyoq ularning o‘rtasidagi asosiy farqni ochib beradi.
Uchinchidan, zakot aniq sakkiz toifaga — faqirlar, miskinlar va boshqa belgilangan guruhlarga beriladi. Soliq esa turli umumiy ehtiyojlarga sarflanadi. Bu ikki yo‘nalish mazmunan bir-biriga mos kelmaydi.
Shu sababli fiqh nuqtayi nazaridan qaralganda, soliqni zakot deb hisoblash mumkin emas.
Musulmon uchun bu masala qanday yechim topadi?
Ha, bu haqiqat ayrim musulmonlar uchun og‘ir tuyulishi mumkin. Chunki u bir vaqtning o‘zida ham soliq, ham zakot to‘laydi. Ammo Islomda bitta asosiy qoida bor: Alloh taoloning amrini bajarish har qanday moddiy yukdan ustundir.
Zakotning farzligi vaqt bilan yo‘qolmaydi. Agar bir yili to‘lanmay qolsa ham, yillar o‘tsa ham u zimmasida qarz bo‘lib qolaveradi. Chunki zakot — faqir va miskinlarning haqqi. Bu haq vaqt o‘tishi bilan bekor bo‘lib ketmaydi.
Agar zakot farz bo‘lganidan keyin mol egasi vafot etsa, merosxo‘rlar balog‘atga yetgan va rozi bo‘lsa, uning molidan zakot chiqariladi. Zakotni bekor qilish yoki undan qochish uchun hiyla ishlatish esa shar’an joiz emas.
Zakotni qanday ado etish afzal?
Ulamolar zakotni aniq, ochiq va halol niyat bilan ado etishni afzal deb bilishadi. Bu boshqalarga ham o‘rnak bo‘ladi va shubhalarning oldini oladi. Biroq zakot olayotgan kishining sha’ni va hurmatini saqlash muhim. Shuning uchun unga berilayotgan molni “zakot” deb alohida ta’kidlash shart emas.
Zakot — faqirning ko‘nglini sindirish vositasi emas, balki uni yengillashtirish, umid berish va jamiyatda muvozanatni saqlashga xizmat qiluvchi ibodatdir. Shu bois Imom Molik rahimahulloh: “Bu ishda faqirning ko‘nglini sindirish bo‘lsa, makruhdir”, deb ta’kidlaganlar.
Zakot va soliq tashqi tomondan o‘xshash ko‘rinsa-da, mazmunan mutlaqo boshqa-boshqa majburiyatlardir. Soliq — fuqarolik majburiyati, zakot esa ilohiy buyruqdir. Musulmon kishi uchun moliyaviy masalalarda eng ustuvor mezon — Alloh taoloning roziligidir.
Zakotni to‘g‘ri tushunish va to‘g‘ri ado etish esa nafaqat shaxsiy ibodat, balki jamiyat barqarorligi va ijtimoiy adolatning muhim omilidir.