Bugungi kunda ko‘plab tadbirkorlar onlayn biznes bilan shug‘ullanib, turli sabablar tufayli faoliyatini vaqtincha yoki butunlay to‘xtatmoqda. Bunday holatlarda eng ko‘p beriladigan savollardan biri shuki: savdo to‘xtagan bo‘lsa-yu, lekin tovarlar hali sotilmay, uyda yoki omborda saqlanib turgan bo‘lsa, ulardan tijorat zakoti chiqarish kerakmi?
Bu savol, ayniqsa onlayn savdo bilan shug‘ullangan, ammo hozir faoliyat yuritmayotgan shaxslar uchun dolzarbdir. Quyida ushbu masala fiqhiy manbalar asosida izohlanadi.
Tijorat zakoti nimaga bog‘liq?
Islom moliya tizimida zakot ma’lum shartlar bajarilgandagina vojib bo‘ladi. Tijorat zakoti (savdo zakoti) esa savdo faoliyati bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, har qanday tovar yoki mulkka avtomatik tarzda tatbiq etilavermaydi. Shariatda tijorat zakotining vojib bo‘lishi savdoning mavjudligi va davom etishiga bog‘langan.
Qur’oni karimda Alloh taolo marhamat qiladi:
“Ey iymon keltirganlar! Topgan halol molingizdan infoq qiling.”
(Baqara surasi, 267-oyat)
Ulamolar ushbu oyatda nazarda tutilgan “topilgan mol” iborasi savdo orqali olingan daromadni ham o‘z ichiga olishini ta’kidlaganlar. Shuningdek, Rasululloh ﷺ sotish uchun tayyorlangan tovarlardan zakot chiqarishni buyurganlari rivoyat qilingan.
Tijorat zakoti vojib bo‘lishining asosiy shartlari
Fiqhiy manbalarga ko‘ra, tovarlardan tijorat zakoti chiqarilishi uchun bir nechta muhim shartlar mavjud. Bular:
Tovar savdo yo‘li bilan mulkka o‘tgan bo‘lishi kerak. Ya’ni u oldi-sotdi, ijara, savdo bitimi orqali olingan bo‘lishi lozim. Agar tovar meros, hadya yoki vasiyat orqali qo‘lga kiritilgan bo‘lsa, u tijorat tovari hisoblanmaydi.
Tovar qo‘lga kiritilgan paytdan boshlab sotish niyati mavjud bo‘lishi kerak.
Agar dastlab sotish niyati bo‘lmagan bo‘lsa, keyinchalik sotish fikri paydo bo‘lishi bilan u avtomatik tarzda tijorat tovariga aylanmaydi. Savdo faoliyati amalda davom etib turgan bo‘lishi kerak. Faqat sotish niyatining o‘zi yetarli emas, balki real savdo jarayoni mavjud bo‘lishi lozim. Agar ushbu shartlardan biri bajarilmasa, tijorat zakoti vojib bo‘lmaydi.
Savdo to‘xtagan va tovarlar faqat saqlanayotgan bo‘lsa-chi?
Agar shaxs ilgari biznes bilan shug‘ullangan bo‘lsa-yu, hozir faoliyatini to‘xtatib, tovarlarni faqat saqlab qo‘ygan bo‘lsa, bu holat alohida baholanadi. Fiqhiy manbalarda ta’kidlanishicha, faqat saqlanib turgan, savdosi amalga oshmayotgan tovarlar tijorat tovari hisoblanmaydi.
Buning sababi shundaki, shariatda tijorat tushunchasi faqat niyat bilan emas, balki amalda savdo qilish bilan bog‘liq. Agar tovarlar sotilmay, faqat uyda yoki omborda saqlanayotgan bo‘lsa, bu holat savdo faoliyati deb qaralmaydi. Shuning uchun bunday tovarlar tijorat zakotining vojib bo‘lish shartlariga mos kelmaydi.
Ushbu tovarlarning fiqhiy maqomi
Savdo to‘xtatilganidan keyin sotilmay qolgan va shunchaki
saqlanayotgan tovarlar:
tijorat tovari emas,
zakot obyekti bo‘lgan savdo moli sifatida qaralmaydi,
balki shaxsning saqlanayotgan shaxsiy mulki hisoblanadi.
Demak, ular sotilmaguncha yoki savdo faoliyati qayta tiklanmaguncha, tijorat zakotiga tortilmaydi.
Biznes bilan shug‘ullangan, biroq faoliyatini to‘xtatgan shaxslar uchun zakot masalasida eng muhim jihat — savdoning mavjudligidir. Agar savdo amalda to‘xtagan bo‘lsa va tovarlar faqat saqlanayotgan bo‘lsa, u holda ulardan tijorat zakoti chiqarish vojib bo‘lmaydi. Zakot masalasi shariatda niyat bilan emas, balki real moliyaviy faoliyat va amal bilan bog‘lab baholanadi.
Bu yondashuv zakot ibodatining adolatli va oqilona tatbiq etilishini ta’minlaydi hamda musulmonlarning moliyaviy mas’uliyatini to‘g‘ri yo‘naltirishga xizmat qiladi.
Qo'shimcha ravishda ta'kidlash joizki, zakot faqat tijorat tovarlari bilan cheklanmaydi. Naqd pul, oltin va kumush kabi zakotga tortiladigan mol-mulk savdo maqsadida bo'lmasa ham zakotga tortiladi. Shuning uchun biznes faoliyati to'xtagan bo'lsa ham, ushbu turdagi aktivlar nisobga yetib, bir yil o'tgach zakot chiqarilishi lozim.