Bugun ko‘plab musulmonlar zakot berish farz ekanini biladi. Har yili molini hisoblaydi, nisobni tekshiradi va zakot chiqarishga harakat qiladi. Shunga qaramay, zakot mavzusida ichki bir ikkilanish saqlanib qolmoqda. Ba’zan ochiq aytiladi, ba’zan ichda qoladi, ammo savol bir xil: “Zakot berilyapti, lekin nega uning ta’siri sezilmayapti?”
Bu savol ko‘pincha zakotning o‘ziga shubha qilishdan emas, balki zakotning mazmuni va mohiyati yetarlicha anglanmayotganidan kelib chiqadi. Chunki zakot ko‘pincha faqat moliyaviy majburiyat sifatida qabul qilinadi — berilishi kerak bo‘lgan summa, bajarilishi lozim bo‘lgan amal. Holbuki, Islomda zakot bundan ancha keng va chuqur ma’noga ega.
Zakot — bu shunchaki pul berish emas. U molni poklaydigan, qalbni tarbiyalaydigan va boylikka bo‘lgan munosabatni to‘g‘rilaydigan ibodatdir. Agar zakot faqat berilgan summa bilan o‘lchansa, uning asl ruhi sekin-asta yo‘qoladi. Shunda zakot o‘z ta’sirini bermayotgandek tuyuladi va insonda ishonchsizlik paydo bo‘ladi.
Islomda zakot molning egasi inson emasligini eslatadi. Mol Allohniki, inson esa undan vaqtincha foydalanayotgan bandadir. Zakot orqali inson shuni tan oladi: mening boyligimda boshqalarning ham haqqi bor. Bu tan olish faqat til bilan emas, amalda bo‘lishi kerak.
Zakot berishda asosiy masala miqdor emas, anglashdir. Nega zakot berilyapti? Kimning roziligi uchun? Bu amal insonning qalbida nimani o‘zgartiryapti? Ana shu savollar ustida to‘xtalmasdan zakot faqat rasmiy amal bo‘lib qoladi. Rasmiy amal esa ko‘pincha ichki qoniqish bermaydi.
Shu sababli zakot ba’zan “vijdonni yengillashtirish” uchun beriladigan amaldek ko‘rinib qoladi. Aslida esa zakot vijdon uchun emas, Alloh uchun ado etiladi. U ibodatdir. Ibodat esa faqat bajarilishi bilan emas, niyat va tushuncha bilan qiymat kasb etadi.
Tarixiy mulohaza: nega ayrim davrlarda zakotning ta’siri kuchli bo‘lgan?
Islom tarixida zakot o‘z ta’sirini yaqqol ko‘rsatgan davrlar bo‘lgan. Eng ko‘p tilga olinadigan misollardan biri — Umar ibn Abdulaziz davridir. Tarixiy manbalarda uning hukmronligi vaqtida zakot mablag‘lari yetarli bo‘lgani, hatto zakot oluvchilarni topish qiyinlashgani zikr qilinadi.
Bu holat zakotning o‘zida muammo yo‘qligini ko‘rsatadi. Zakot o‘sha paytda ham bir xil ibodat bo‘lgan, nisob ham, miqdor ham o‘zgarmagan. O‘zgargan narsa — zakotga bo‘lgan munosabat edi. Zakot:
Allohning buyrug‘i sifatida,
mol bilan bog‘liq sinov sifatida,
va jamiyat oldidagi mas’uliyat sifatida ado etilgan.
Umar ibn Abdulaziz shaxsan o‘zi taqvosi, adolati va halolligi bilan tanilgan. Uning davrida zakot majburiyat sifatida emas, balki, dinning haqiqiy ajralmas bir bo‘lagi sifatida qabul qilingan. Natijada zakot berish odat emas, mas’uliyat bo‘lgan. Ana shu ruh zakotga baraka olib kelgan.
Bu misol bugun uchun ham muhim bir eslatmadir: zakotning kuchi uning summasida emas, balki unga bo‘lgan ongli yondashuvda.
Nega bugun zakot samarasizdek tuyuladi?
Ko‘pincha muammo zakotning kam berilishida emas. Muammo zakot berilayotganda uning maqsadi ustida yetarlicha to‘xtalib o‘tilmasligida. Zakot:
qachon ado etildi,
kimga berildi,
va bu amal Alloh huzurida nimani anglatdi
— degan savollar e’tibordan chetda qoladi.
Natijada zakot tashqi tomondan bajariladi, ammo ichki tomondan ta’sir qilmaydi. Qalbda o‘zgarish bo‘lmagach, zakotdan katta natija kutish qiyinlashadi. Bu esa zakotga nisbatan “ishonchsizlik” deb ataladigan hissiyotga olib keladi. Aslida esa ishonchsizlik zakotga emas, uning noto‘g‘ri tushunilishiga qaratilgan bo‘ladi.
Zakot hech qachon muammoni yashirish yoki kechiktirish uchun joriy qilinmagan. U insonni o‘zgartirish uchun joriy qilingan. Boylikka munosabatni, mas’uliyat hissini, boshqalarga bo‘lgan qarashni o‘zgartirish uchun.
Agar zakot:
shoshilmasdan,
anglab,
va ibodat ekanini his qilib ado etilsa,
u albatta o‘z samarasini beradi. Balki bu samara darhol ko‘zga tashlanmas, lekin u qalbda, barakada va hayotdagi muvozanatda namoyon bo‘ladi.
Zakot berishda paydo bo‘ladigan ishonchsizlik ko‘pincha pul bilan bog‘liq emas. U tushuncha bilan bog‘liq. Zakot — miqdor emas, ma’no. Zakot — odat emas, ibodat. Zakot — shunchaki beriladigan pul emas, balki Alloh bilan bo‘lgan munosabatning bir qismidir.
Umar ibn Abdulaziz davridagi tajriba shuni ko‘rsatadiki, zakot to‘g‘ri anglanganida va qalbdan ado etilganida, u jamiyatda sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bugun ham zakot o‘zgarmagan. O‘zgarishi kerak bo‘lgan narsa — unga bo‘lgan qarashimiz.
Zakotni faqat hisob bilan emas, tafakkur bilan ado eting.
Zakot — to‘g‘ri tushunilganda, baraka manbai.